Bılayda cazılganla, ertde zamanladan bügüññe deri aytıla kelgen haparladan, kartlarıbızdan eşitgen haparladan caraşdırılgandı. Hatuvları bir cıyın bolub, Turkiyaga Töben Teberdi’den köçüb kelgendile. Kartlanı bir kavumu, 1903 cılda köçgendile deb aythanlıkga, bu aytılgan cılnı üsünden işeksizdi deb aytalmaybız. Karaçaylılanı Türkiyaga, birinçi 1888 cılda, ekinçi 1905 cılda köçüb kelgenleri belgilidi. Meni kesim eşitgen haparlaga karasak, Hatuvları 1903 cılda köçüb kelgendile. Alay a, ol cıl, ala kaysı keme bla kelgendile, kimle bla kelgendile alayın igi bilalmayma.

Kafkas Dağlarıyla doğal bir kale görünümünde olan Kuzey Kafkasya çeşitli kültürlerin binlerce yıldır kesiştiği dünyanın  en eski yerleşim merkezlerinden biridir. Jeopolitik açıdan geçiş bölgesi olması dolayısıyla, Kuzey Kafkasya pek çok devletin ilgi alanını oluşturmuştur. İskitler, Sarmatlardan miras kalan Kuzey Kafkasya, içinde barındırdığı doğal zenginlikten ötürü tarih boyunca çatışma ve savaşlardan kurtulamamıştır. Dolayısıyla genelde Kafkasya ve özelde de Kuzey Kafkasya’nın insanoğlu var olduğundan beri mücadele sahası olduğunu söylemememiz yanlış olmaz.

Kafkasya sıradağlarının en yüksek, en olağanüstü, aynı zamanda insanı kendisine en çok hayran bırakan kısmını Elbrus sıradağları teşkil eder. Bu dağların zirveleri sanki sonsuzluğa yükselircesine (3355 m.) dağlardan ayrı bulunan zirveler ise (Elbrus, Tonguz-Orun, Tetnuld ve diğer tepeler) 5 verstten (1 verst=1067 m.) daha fazla bir yüksekliğe sahiptirler. Uçsuz bucaksız  bembeyaz sahraları andırmaktadır bu zirveler. Etraftaki mahzun sessizliği sadece beklenmedik bir anda kopan buzul parçasının gürültüsü bozabilir.

Kolundаn erlay kеlib kalmasa da, esindе ol ayga, culduzga minib uçhandı. Kanşavbiyni atı Gеncatay, kanatlı bolgandı, uçub aylaññandı dеydi hapar. Tavruhlada bagatırla, oburla uçadıla. Karaçay-Malkar halknı nart eposunda da bardıla bu motivlе. Söz üçün, kına sakallı Kızıl Fuk kеsini amanlıgı üçün cеrdе caşarga hıysabı bolmay, Örüzmеkdеn korkgandan, kökgе çıgıb, miyala kala işlеb, anda caşaydı. Alay a kökdе da halkga amanlık etgеnin koymaydı.

Malkarnı bек sıylı tukumlarından biri Süyünçlarıdıla. Rеvоlütsiya duniyanı ekigе bölgünçü, ala Bızıññını caññız biylеri edilе. Kеslеri da ellilе bla ariuv caşagandıla. Kıyınlık alaga sınatmagandıla. Kеrеk kündе va, kalkan bоlup, cеrlеşlеrin saklagandıla. Alanı tanıgan, kеsi közü bla körgеn Bızıññılı aythan edi: «Süyünçları sav kadarda elibiz kıyınlık sınamagandı» dеp. Köp cılladan sоra da sav tukum üsündеn allay igi sözgе cеtgеn baga barmıdı? Kaçan, kalay, kimdеn cayılgan bоlur bu tukum Malkarda? Anı üsündеn bıllay tavruh cürüydü. Köp ömür mından burun Çingis Hannı tuvdugu Barak Han Kavkazga kеlgеndi.

Almanya 'nın 1918 yılındaki doğu harp politikası, Kuzey Kafkasya bölgesiyle sanki hiçbir ilgisi yokmuş gibi [1] kıyısından ve köşesinden dokunulmamaktadır. Bu düşünce yanlış olduğu gibi, Kafkas dağlarında gelişen olayların, bütün Rusya için önemsiz olduğuna inanmak da o derece yanıltıcıdır. Doğru olan ise tam tersidir. Savaşın başlaması ile birlikte Berlin, Kuzey Kafkasya problemiyle ilgilenmiş, bu bölgeler Ekim Devrimi 'nden sonra gelişen iç savaşta en önemli noktalardan biri olmuştur.

İñur suvnu başı tar özende ornalgan, Gürcüge aylanñan al eşiklerine, Karaçayga açılgan art eşiklerine, küz ayladan başha közüvde kürt kiritle atılıb kalıvçu Ebze elni ullu üydegilerinden ekisini caşları Zurab Dadiani bla Goçiya Capriani tiyrede em çıraylı kıznı süygendile. Cüregi uşathannı tışına çıgarırga tavlu kıznı adeti tüldü, ol da allay zat aytalmagandı, Caşla da birça aşhı caşla bolgandıla da, kaysına erge çıksa da, muratından keñde kalmazın tanıganı sebebli, birin-birinden ayırıb, birin saylab koyalmay, ekisin da tüñültmey turgandı.

Sürgün ve savaş olaylarını çocuğun gözüyle gören, ve çocuğun hafızasına kazınmış görüntüleriyle tasvir eden anlatım tarzı, Kırım ve Kuzey Kafkasya Türkleri edebiyatlarında yeni bir olgudur. Bu tarz anlatım, Sovyetler Birliği'nin çözülmesine ve toplumun demokratikleşmesine bağlı tarihî süreç içinde, Rus edebiyatında cereyan eden değişimlere (Anatoliy Pristavkin'in Noçevala tuçka zolotaya, Cengiz Aytmatov'un Gün Olur Asra Bedel, Ayaz Gıylacev'in Dua Edelim adlı eserleri) paralel olarak, 1980'lerin sonunda gelişmeye başlamıştır. Değişik dönemlerde Türk edebiyatlarında haksızlığa, kaba kuvvete, halkların topyekün sürgüne gönderilmesine karşı isyan duyguları dile getirilmişti. Kalsın Kuliyev'in Vasiyet adlı eseri buna örnektir. Sürgünü çocuk yaşta, bizzat yaşamış olanların seslerini edebiyatta duyurmaya başlaması 1980'lerin sonuna rastlar.