1828 cil abistol ayni ekinçisinde Orus inaral Emmanuelni askeri satlik Amantişden tab collani bilib Karaçayni cerine kirgen edi. Hasavkada kanli sermeşiv 12 sagatni bargan edi. Adam sanini koblugu emda macal sautlangani sebebli [Siyli Allahni buyrugu alay bolub] Orus asker ol sermeşni kuçleydi. Ani usunden Emmanuel patçahina bilay cazgandi: "Şimal Kafkazni Fermopillerin [1] bizni asker kuçlegendi; emda Karaçayni Mingi-tavnu eteginde turgan Ereseyge karşçi tav milletleni kalalari, Allahni boluşlugu bla em askerni cigitligi bla, men kesim başçilik etib, kavşatilgandi". Başha madarlari bolmay Karaçaylila Orus patçahha boysunurga, cerlerin da Eresey Patçahlikga koşarga deb, kol salgandila. Alay bolsa da tab XIX-çu omurnu ayagina deri, Karaçaylila Orus patçah bla kazavatlarin bardirgandila. Hasavkada bolgan çotlani Karaçay millet "Hasavka" degen kuvde suratlagandi.

"Ketgenni esgere kelecekge alay kirebiz." Valeri Pol, Frantsuz Nazmuçu

Abistol [November/Kasım] ayni 2-çisi, Karaçayni ullu kiyinlik, zalim sinavla çekgen kunudu.
 

1828 cil abistol ayni ekinçisinde Orus inaral Emmanuelni askeri satlik Amantişden tab collani bilib Karaçayni cerine kirgen edi. Hasavkada kanli sermeşiv 12 sagatni bargan edi. Adam sanini koblugu emda macal sautlangani sebebli [Siyli Allahni buyrugu alay bolub] Orus asker ol sermeşni kuçleydi. Ani usunden Emmanuel patçahina bilay cazgandi: "Şimal Kafkazni Fermopillerin [1] bizni asker kuçlegendi; emda Karaçayni Mingi-tavnu eteginde turgan Ereseyge karşçi tav milletleni kalalari, Allahni boluşlugu bla em askerni cigitligi bla, men kesim başçilik etib, kavşatilgandi". Başha madarlari bolmay Karaçaylila Orus patçahha boysunurga, cerlerin da Eresey Patçahlikga koşarga deb, kol salgandila.
 

Alay bolsa da tab XIX-çu omurnu ayagina deri, Karaçaylila Orus patçah bla kazavatlarin bardirgandila. Hasavkada bolgan çotlani Karaçay millet "Hasavka" degen kuvde suratlagandi.
 

Eresey Patçahlikni kengerib, kesini içine Kafkaz milletleni cerlerin cuthanini esebi bilaydi. Sav kalganlani arasindan uydegile, tukumla Kafkaz curtlarindan ayirilib, colovçuluk sinab, başha krallaga [birinçi da Turkge] koçub ketgendile. Bugunlukde da adam sanindan 30 minge cuvuk "Men – Karaçaylima!" degenle, ol sagatda koçub ketgenleni tuvduklari bolub, Kafkazni tişinda turlu-turlu krallada caşaydila.
 

Hasavkadan 115 cil ketgenden sora, 1943 cil abistol ayni ekinçisinde Karaçay millet dagida bir ullu sinavdan otgendi. Kisa zamanni içinde savlay halk caşagan cerinden kobarilib, mal taşigan tirenlege tiklanib, Orta Aziyaga ciberiledi. Ol zaravatlikni bizni halkga tiydirgenlerini çurumana Sovet Soyuznu tamadalari "Karaçaylila Gitlerni askerine konakbaylik etgendile, boluşhandila" degen oturuk sozleni salgandila. Ol kozuvde va Karaçayni erkişisi uruşda bolgandi, "kralimi – Sovet Soyuznu – caklayim" deb, kureşgendi. 27 [28 ?] Karaçayli Sovet Soyuznu em siyli "Sovet Soyuznu cigiti" degen savgasina tecelgendi. Alay'a Karaçaylila bolganlari uçun ol savgala alaga berilmey kalgandila. Kuru ekisi cigitliklerine uç-tort kere tecelgehden sora savgalarin algandila.
 

Bilayda bir zatni esgertirge izleyme: Sovet Soyuzda caşagan milletleni aralarinda sanina kore uruşdagi cigitleden alçi bolur uçun Karaçayga kup-kuru 7 cigit kerek edi. Ala va 27 [28 ?] bolgandila!!!
 

Koçkunçuluknu sinab, milletni uç etib biri colda em Orta Aziyada birinçi cilni içinde kirilgandi. Uyurle çaçilişib, biri-birin tas etib; anala balalarindan ayirilib, sabiyle analarina termilib, egeç karnaşdan haparsiz bolub, honşu ellede turganlikga barib erkinliksiz biri-birin coklayalmay; kiçi karnaş-egeçlerine aş tabar umutda kizla suyumsuz erge barib, suygenleni curekleri biri-birine tarala; Kafkaz tavlarini miyik tavlarin, çokurak suvlarin, taza havasin esge tuşure da ani tansiklay, Karaçay millet Orta Aziyada 14 cilni caşagandi.
 

1957 cil erkinlik bolub Kafkazga kaytib kelsele – kalib ketgen uylerine, mulklerine cangi iele tabilib tura edi. Sin taşladan atlavuşla, buruvla, tonguz bavla [!] işlenib tura edi. Keslerini uylerin izina satib alib cerişgendile Karaçaylila Karaçayga.
 

Endide da Orta Aziyani krallarinda ol zamandan kalib ketgenle em alani balalari ~30 ming bolub caşaydila. Bu açivnu çekgenine, koçkunlugune Karaçay kuvle etgendi. Alani biri tubunde keledi.
 

Oy, Kafkaz tavla,
Bir miyik arivla,
Bizni demengili kalabiz,
Siz da cilagiz, biz da cilaybiz
Uzak ayirilib barabiz.
Uzak ayirilib, ketib da barabiz
Omurubuz caşagan tavladan.
Biz olgenlege nege cilaybiz?
Ala nasiblilla savladan.
Stavat saklagan bizni itleribiz
Izibizdan karab uluyla,
Carim sagatha Ullu Karaçayda
Kallay ariv elle kuruyla.
Iynekleribiz da kalib ketdile
Eşikleri açilmay okure,
Maşinaga minib ketib da barabiz
Izibizga karay, okune.
Moskvadan kelgen çuvut komandirle
Togerek aylanib saklayla,
Bu kiyinlikla bizge cetgenine
Tavla, taşla da cilayla.
Moskvadan kelgen çuvut komandirle
Togerek aylanib karayla,
Bizni koyub ketib barasiz, deb,
Olgenle da bizge cilayla.
Ala cilamay kalay etsinle –
Ketdile duvaçi kartlari,
Kazakstanda bir cilga bolgandi
Ol carli kartlani artlari.
Ol carli kartla catadila, harib,
Ala canazisiz, duvasiz,
Mecgitleribiz kalib ketdile
Cuma kunlede cumasiz.
Beri kelgenli bir kob bolganla,
Oy, açi curek carala,
Analari olgen oksuz sabiyleni
Minda kaznaga alalla.
Aytir sozlerim birda kobdule
Aytib kolumdan kelmeydi,
Minda olgenlege–aşdan olged deydile.
Acalsiz'a kişi da olmeydi.
 

Aradan kob cilla ketgenlikge milletibizni tarihin biz bilebiz, esde tutabiz. Sarnab, okunub tururga caramaz! Ullu duniyani kaysi eteginde bolsak da Karaçay tamiribizni uzmey esgerib, Karaçayni atin igisi bla aytdirirga Siyli Allah bizge nasib bersin! Amin! Curtlarin cavdan caklab canlarin bergenleribizge, ya Ullu Allah, Sen şahid daracalarin ber! Amin! Curtlarindan, uydegilerinden ayirilib, zorluk sinab, kiyinlik çegib ketgen karnaşlaribizni-egeçleribizni, ya Allah, candetli Sen et! Ol bir duniyalari carik bolsun! Amin!
 

[1] Fermopille: Rumnu şimal bla kibila canindagi bolumlerini arasinda tar ozenni atidi. ~2500 cil mindan alga ol cerde 300 spartançi ullu pers [Iran] askerni allin tiyib, barisi kurulginçi, cibermey turgandila.